Andrzej Wierzbicki, Europa w polskiej myśli historycznej i politycznej XIX i XX wieku, Centrum Europejskie Natolin-Wydawnictwo Trio, Warszawa 2010, 267 pįgs.

Bogumil Maria Terminski-Mrowiec


 

ABSTRACT: Opublikowana w 2009 roku książka prof. Andrzeja Wierzbickiego stanowi kolejną już publikację autora podejmującą zagadnienie historycznych przesłanek miejsca zajmowanego przez Polskę na politycznej i społecznej (w szczególności jednak ideologicznej, obyczajowej, kulturowej i świadomościowej) mapie naszego kontynentu. Kształtowane przez różnorodne czynniki dzieje naszego narodu na przestrzeni ostatnich dwóch stuleci odcisnęły niezwykłe piętno na oryginalnym i specyficznym kształcie koncepcji historyków, filozofów czy myślicieli politycznych. Szczególnie istotnym poznawczo elementem pracy wydaje się zatem ewolucja polskiego piśmiennictwa politycznego na tle zmieniających się uwarunkowań politycznych i geopolitycznych ostatnich wieków (co szczególnie cechuje zaprezentowane przez autora podejście historiograficzne). Lektura opracowania wydaje się także cenną inspiracją dla przemyśleń nad współczesnym kształtem kultury politycznej, polskiej mitologii narodowej czy świadomości zbiorowej.

PALABRAS CLAVE: Andrzej Wierzbicki, Historia polityczna, Rozbiory Polski, Historiografia, Wieczny pokój.

Rosnąca skala instytucjonalnej, społecznej czy kulturowej unifikacji kontynentu europejskiego coraz częściej utrudnia nam dogłębne zrozumienie procesu kształtowania się świadomości wspólnoty i jedności w okresach poprzedzających obecny wymiar integracji europejskiej. Brakuje także szerokich odniesień do ideowego, historycznego czy społeczno-kulturowego wymiaru tożsamości europejskiej w ramach dostępnych publikacji z zakresu nauk politycznych, stosunków międzynarodowych czy studiów europejskich. Poszukiwanie korzeni wspólnej, zbiorowej świadomości przy równoczesnym odkrywaniu cechującej odrębne struktury państwowe i narody tożsamości wydaje się obecnie szczególnie istotnym nurtem refleksji, podejmowanym zarówno przez badaczy, jak również praktyków życia politycznego, na forach takich instytucji jak choćby Parlement Europejski. Podejmowane w ostatnich latach prace nad wspólną nam, Europejczykom, Konstytucją z całą mocą uzmyskowiły bowiem jak różna wydaje się świadomość cechujących mimo wszystko nasz krag kulturowy wspólnych i uniwersalnych wartości, w poszczególnych regionach kontynentu. Istotne zatem staje się zrozumienie zmieniających się na przestrzeni ostatnich trzech stuleci koncepcji polskiej obecności w Europie, także współcześnie mających wpływ na kształtowany w tym zakresie dyskurs publicystyczny, polityczny czy naukowy.

Zarówno wyobrażenia Polaków o naszej obecności i roli w Europie jak i stosunek innych narodów do nas samych znacząco zmieniał się na przestrzeni dziejów. Tworzone z lubością koncepcje uzasadniające doniosłą rolę Polski w ramach ewoluującego na przestrzeni dziejów porządku międzynarodowego nie zawsze pozostawały w zgodzie z przekonaniami innych grup narodowych o realnym znaczeniu naszego kraju, najpierw jako bufora przed rosnącym ekspansjonizmem tureckim czy rosyjskim, pózniej jako stabilizatora europejskiego porządku i równowagi, czy wreszcie-historycznie udręczonego odkupiciela i mesjasza narodów. Jak zatem kształtowało się poczucie europejskości w polskiej świadomości narodowej?, czy stosunek innych nacji do Polaków podlegał w ostatnich dwóch stuleciach szczególnie istotnym zmianom?, w jaki sposób myśliciele polityczni próbowali uzasadniać znaczenie Polski dla funkcjonowania Europy czy samą jej obecność na mapie politycznej w XIX wieku?. Odpowiedź na postawione w tym miejscu pytania stanowi przedmiot wydanej ostatnio rozprawy Andrzeja Wierzbickiego Europa w polskiej myśli historycznej i politycznej XIX i XX wieku.

Jej autor, badacz dziejów Polskiej historiografii, w niezwykle syntetyczny sposób przedstawił zmieniającą się panoramę uwarunkowań polskiej myśli politycznej i historycznej dotyczącej naszej przynależności do szerszego otoczenia międzynarodowego, podlegającego w omawianym okresie zdecydowanie większej niż obecnie dynamice zmian. Całość pracy zawiera bogate odniesienia źródłowe, przytacza także najbardziej istotne pozycje fundamentalnych dla polskich badań historycznych autorów (J. Szujskiego, J. Tazbira, H. Samsonowicza, A. Walickiego czy S. Kalembki). Pomimo przyjęcia zdecydowanie polskiej perspektywy analizy praca bogato odnosi się także do dorobku europejskiej i światowej myśli historycznej i politycznej, zwłaszcza w warstwie tworzonych już od średniowiecza (Pierre Dubois) projektów ustanowienia wiecznego pokoju, współnoty europejskiej, czy innych form instytucjonalnej współpracy państw kontynentu, mających za zadanie eliminację zjawiska wojny.

Przedmiot analizy podjętej przez autora w pierwszym rozdziale pracy stanowiło oddziaływanie kultury europejskiej oraz jej instytucji politycznych na polskie tradycje polityczne oraz wzorce kulturowe, od wczesnego renseansu po koniec XVIII wieku. Szczególna istotna wydaje się w tym miejscu analiza ewolucji znaczenia politycznej i kulturalnej roli odgrywanej przez Rzeczpospolitą, a także percepcja jej obywateli w innych państwach europejskich (panująca wówczas w Polsce moda ubioru na modłę turecką stanowiła nierzadko źródło zdziwienia na królewskich i bardziej znacznych dworach europejskich). Jak zauważa autor (za Januszem Tazbirem) przekonanie Polskich Panów o szczególnym znaczeniu naszego kraju dla ówczesnego porządku europejskiego opierało się na kilku podstawowych elementach; miała zatem Polska bronić Europy, zapewniać jej żywność (często przywoływana później koncepcja Polski-spichlerza Europy), miała posiadać także najdoskonalszy ze wszystkich republikański i wolnościowy ustrój polityczny. Panujące w Polsce wzorce kultury cechował w tamtym okresie silny eklektyzm oraz zauważalna dychotomia pomiędzy sygnalizowanymi już wpływami orientalnymi (obserwowanymi w modzie, zdobnictwie, najbardziej zaś w charakteruzującym polską szlachtę przepychu) a recepcją wzorców zachodnich (w zakresie nauki, architektury i sztuki). Rzeczywistość światopoglądowo-ideologiczna przedrozbiorowej Polski opierała się zatem, jak pisze autor, na przeciwstawieniu ze sobą trudnych we wzajemnym pogodzeniu kategorii (swoistości i obcości, okcydentalizmu i etnocentryzmu, patriotyzmu i kosmopolityzmu, itp.).

Sporo miejsca poświęcił także autor zagadnieniu regionalizmu w XVIII wiecznym dyskursie politycznym. Podziały regionalne, a zatem percepcja poszczególnych fragmentów Europy, miała wówczas zupełnie inny niż obecnie charakter. Pojęcie "Europy" do XVIII wieku utożsamiane było raczej z kategorią chrześcijanstwa aniżeli abstrakcyjnego katalogu wspólnych wartości, zaś jej mieszkancom obcy był tak popularny obecnie podział kontynentu na wschód i zachód. W użyciu pozostawał raczej podział Europy na obejmujące dawne obszary romańskie południe oraz słowiańskią i germańskią północ.

Rozdział drugi pracy analizuje formowanie się oraz główne kierunki polskiej myśli politycznej na tle burzliwego okresu utraty niedpodległości, wojen napoleońskich oraz następujących w ich wyniku zmian na mapie Europy. Utrata niepodległości zmusiła Polaków do konieczności bezprecedensowej dotychczas redefinicji pogladów na kształt przyszłego ładu międzynarodowego. Dominująca przez większą połowę XVIII wieku kontestacja prób znaczących zmian politycznych (zgodnie z koncepcjami wolności szlacheckiej, poztywynych następstw rywalizacji wielkich dworów w naszym kraju, czy słabej Polski jako stabilizatora prawidłowo funkcjonującego porządku międzynarodowego) ustąpić musiała miejsca innym rozwiązaniom. Jedyna droga do zmiany zastałego po 1795 roku układu politycznego wiązała się zatem z zanegowaniem ówczesnej sytuacji międzynarodowej. Duży fragment podjętych w ramach rozdziału rozważań koncentruje autor na bogato powstających w początku XIX wieku polskich koncepcjach ładu międzynarodowego, wspólnoty państw czy zachowania wiecznego pokoju. Przywołuje w tym celu szczególnie ważne dla polskiej refleksji historycznej i politologicznej projekty pióra Adama Jerzego Czartoryskiego, Hugona Kołłątaja, Józefa Wybickiego, Stanisława Staszica, Józefa Hoene-Wrońskiego czy Wojciecha Bogumiła Jastrzębowskiego. W sposób szczegółowy analizuje on zarówno zmienność i ewolucję głoszonych przez poszczególnych autorów (zwłaszcza Czartoryskiego i Staszica) koncepcji jak również zestawia polskie projekty z bogatym dorobkiem zachodnioeuropejskiej myśli politycznej w tym zakresie (Charles-Irénée Castel, abbé de Saint-Pierre czy Jean Jacques Rousseau).

Przedmiot rozdział trzeciego książki stanowi analiza postaw politycznych Polaków wobec państw europejskich, obserwowanych w rezultacie następstw Powstania Listopadowego, wielkiej emigracji oraz zmian społecznych lat późniejszych. Szczególnie istotny fragment rozważań poświęca autor narodzinom oraz ekspancji postaw słowianofilskich w Europie pierwszej połowy XIX wieku. Ekspancję idei słowiańszyzny wiąże on przede wszystkim z wpływami romantyzmu na kulturę i piśmiennictwo polityczne (przywołuje w tym miejscu między innymi Mickiewicza, Towiańskiego, Cieszkowskiego czy Herdera). Narody słowiańszczyzny, jako młody, pozbawiony znaczącego dorobku kulturalnego i jawiący się w kategoriach wspólnoty quasi-plemiennej żywioł, odegrać miały zatem znaczącą rolę dla naszego kontynentu i pchnąć go w stronę pokoju i współpracy.

W kolejnym fragmencie pracy autor przywołuje poglądy licznych mniej znanych, lecz równie istotnych dla rozwoju polskiej myśli politycznej XIX wieku autorów na znaczenie Polski w panoramie przyszłego porządku międzynarodowego. Szczególne miejsce wśród nich zajmują poglądy najwybitniejszego historyka polskiego pierwszej połowy XIX wieku- Joachima Lelewela (1786-1861). Za jeden z centralnych elementów piśmiennictwa historycznego i politycznego wspomnianego autora uznać możemy przekonanie o swoiście rozumianym dualiźmie rozwoju zachodniego i wschodniego obszaru Europy, zwłaszcza w zakresie rozwiązań politycznych oraz dominujących stosunków ekonomiczno-społecznych. Jak zauważa Lelewel, wschód stanowi zdecydowanie młodszy, a zatem w pewnym sensie bardziej pierwotny żywioł, aniżeli silnie uksztaltowane już politycznie, kulturowo i społecznie obszary Europy Zachodniej. Autor przedstawia także koncepcje głoszone przez mniej znanych przedstawicieli myśli politycznej i historycznej tamtego okresu, między innymi Henryka Kamieńskiego, Zygmunta E. Gordaszewskiego czy Stefana Buszczyńskiego. Projekty wszystkich wspomnianych powyżej autorów łączyło dążenie do ustanowienia szerokiej i zdolnej do współpracy federacji państw. Cechowało je jednak odmienne podejście, zarówno co do kształtu przyszłego ładu europejskiego, struktury organizacyjnej i instytucjonalnej proponowanej konfederacji państw, jak również (a może nawet przede wszystkim) jej składu członkowskiego (w tym zwłaszcza środka ciężkości i przywództwa) oraz znaczenia w niej Polski.

W rozdziale piątym autor koncentruje się na przeciwstawieniu sobie pogladów najbardziej reprezentatywnych dla drugiej połowy XIX wieku myślicieli politycznych i historyków. Znajdziemy w nim zatem odniesienia do przedstawicieli krakowskiej szkoły historycznej (ks. Walerian Kalinka, Józef Szujski), myśli Władysława Hoffmana, Kazimierza Waliszewskiego czy Michała Bobrzyńskiego. Całość fragmentu utrzymuje autor w wyraźnym nurcie polemicznym, przybliżając nam stanowiska poszczególnych autorów i środowisk naukowych poprzez wyeksponowanie szczególnie istotnych dla nich przeciwieństw. Wspomniani autorzy w różny sposób interpretowali przyczyny upadku państwowości polskiej. Sporo miejsca zajmowały w ówczesnej myśli politycznej interpretacje historyczne o stricte organicystycznym charakterze (wywodzenie rozbiorów Polski z anomalii ustrojowej, niedołęstwa narodu, czy cytując Szujskiego "paraliżu bezwładności politycznej"). Wspomnieć warto, że za jednego z prekursorów tego nurtu rozważań nad historią polskiej państwowości uznać można wybitnego filozofa niemieckiego XVIII wieku Immanuela Kanta. Jak pisał w rozprawie O Porzekadle "Polaków opisuje się jako lekkomyślnych, niestałych ludzi (...) czynią długi, nie myśląc o zapłacie (...) niewiele mają kultury tak w aspekcie sztuk, jak i nauk (...) samozawiniona niedojrzałość". Twierdził on również, że biorąc pod uwagę kształt i funkcjonowanie polskich instytucji politycznych XVIII wieku właściwszym miejscem dla jej położenia byłyby azjatyckie stepy aniżeli środek cywilizowanej Europy.

Kolejny fragment pracy analizuje wizje znaczenia Polski w porządku międzynarodowym okresu międzywojennego. Na uwagę zwracają niezwykle interesujące odowołania literackie, między innymi do Stanisława I. Witkiewicza. Autor analizuje jednak przede wszystkim koncepcje czołowych ówczesnych historyków, często zaangażowanych politycznie (Romana Dmowskiego, Euegeniusza Tymienieckiego czy Oskara Haleckiego). Szczególnie ostatniemu spośród wymienionych tu historyków przypisać należy zasługi dla badań w zakresie regionalizmu, czy społeczno-kulturowych podziałów naszego kontynentu. Bogate nawiązania czyni także autor do rozwijającego się w Europie lat dwudziestych ubiegłego stulecia ruchu paneuropejskiego. Recepcja wspomnianej idei na gruncie polskiej myśli politycznej przyjmowała rozmaite kierunki i kształty (od wizji Pax Americana hr. Aleksandra Skrzyńskiego po różnorodne koncepcje federacji regionalnych czy subregionalnych autorstwa Władysława Sikorskiego, Adama Ciołkosza i licznych innych autorów). Za pewien mankament pracy uznać jednak można brak w niej odwołania do modnych w okresie międzywojennym koncepcji determinizmu geograficznego położenia Polski (autorstwa Eugeniusza Romera czy Wacława Nałkowskiego).

Ostatni fragment książki poświęcony został apologetom i krytykom charakteru naszej obecności w Europie, w kształcie narzuconym współczesnym stosunkom międzynarodowym przez układ z Jałty. Analizując piśmiennictwo wspomnianego okresu autor zwraca uwagę na kategorialne rozbieżności występujące w rozumieniu pojęcia europejskości przez środowiska emigracyjne i krajowe. Pamiętajmy bowiem, że jeszcze niewiele ponad kilkanaście lat temu słowa "Europa" czy "Zachód" miały w krajowym obiegu politycznym i dyskursie publicystycznym zdecydowanie pejoratywny wydźwięk. Ewolucji podlegało nie tylko powojenne rozumienie świata zachodniego, lecz także znaczenie przypisywane cywilizacji wschodu (w tym akurat kontekście historycznym utożsamianej z blokiem państw demokracji ludowej). Końcowym akordem utrzymania de facto wiernopoddańczych i wasalnych relacji Polska-reszta bloku wschodniego stać się miała propagowana przez Andrzeja Wasilewskiego w ostatnich latach PRL koncepcja tzw. "dobrowolnego sojuczu", tudzież "oparcia się o wschód". Zapowiadające szybki upadek imperium wschodniego fantasmagorie nie uwzględniały jednak podstawowego elementu każdego dobrowolnego sojuszu-równości, oraz pełnej i całkowitej suwerenności każdego z jego ewentualnych członków.

Podsumowując warto zwrócić uwagę na kilka kluczowych elementów, z uwagi na które książkę Andrzeja Wierzbickiego uznać można za pionierskie, a pod pewnymi względani nawet przełomowe studium zmieniającej się w ostatnich trzech wiekach polskiej myśli politycznej wobec Europy.

Po pierwsze praca bardzo szeroko odnosi się do mniej obecnie znanych odbiorcom wątków z zakresu polskiej myśli politycznej. Dogłębnie przedstawia autor na przykład rzadko obecnie prezentowane koncepcje ładu europejskiego z początku XIX wieku czy zapomniane trochę (przynajmniej dla politologów) stanowiska środowisk historycznych połowy XIX wieku. Nasza wiedza we wspomnianym zakresie ma zazwyczaj charakter pobieżny i wyrywkowy, znamy co prawda nazwiska poszczególnych autorów, lecz zdecydowanie rzadziej jesteśmy w stanie określić jakie założenia stanowią elementy charakterystyczne ich poszczególnych koncepcji a także co je od siebie odróżnia.

Po drugie zwraca uwagę dążenie autora do syntezy oraz wyeksponowania najbardziej reprezentatywnych (i interesujących poznawczo) wątków myślenia politycznego tamtego okresu. Omówienie na niewielu ponad dwustu stronach prawie trzech wieków rozwoju myśli "europejskiej" w Polsce stanowi nie lada wyczyn, zważywszy zwłaszcza na liczbę analizowanych źródeł, zmieniający się kontekst historyczny, a nawet ewolucję poglądów poszczególnych autorów (na przykład Adama Jerzego Czartoryskiego czy Stanisława Staszica).

Po trzecie wreszcie, na szczególną uwagę zasługują odniesienia autora do zmieniającej się percepcji poszczególnych regionów Europy (kręgów cywilizacyjnych; północy-południa, wschodu-zachodu, żywiołu słowiańskiego, państw germańskich i romańskich, itp.), a co za tym idzie także świadomości oraz poczucia tożsamości mieszkanców poszczególnych obszarów naszego kontynentu. To niezwykle interesujące zagadnienie szczegółowo poruszał już autor w wydanej w 1984 roku pracy Wschód-Zachód w koncepcjach dziejów Polski. Wydaje się jednak, że uniwersalne dla wszystkich mieszkańców Europy poszukowanie własnej tożsamości, przy świadomości istnienia jednolitych dla każdego z nas korzeni kulturowych czy religijnych nabrało od tamtego okresu zdecydowanie większej aktualności. Mam nadzieję, że wyeksponowane tutaj elementy stanowić będą dla czytelnika wystarczającą zachętę do zapoznania się z tą niezwykle interesującą książką. [Recibido el 3 de noviembre de 2010].


Nota Importante a Leer:

Los comentarios al artķculo son responsabilidad exclusiva del remitente.

Si necesita algśn tipo de información referente al artķculo póngase en contacto con el email suministrado por el autor del artķculo al principio del mismo.

Un comentario no es mįs que un simple medio para comunicar su opinión a futuros lectores.

El autor del artķculo no estį obligado a responder o leer comentarios referentes al artķculo.

Al escribir un comentario, debe tener en cuenta que recibirį notificaciones cada vez que alguien escriba un nuevo comentario en este artķculo.

Eumed.net se reserva el derecho de eliminar aquellos comentarios que tengan lenguaje inadecuado o agresivo.

Si usted considera que algśn comentario de esta pįgina es inadecuado o agresivo, por favor, pulse aquķ.

Comentarios sobre este artķculo:

No hay ningún comentario para este artķculo.

Si lo desea, puede completar este formulario y dejarnos su opinion sobre el artķculo. No olvide introducir un email valido para activar su comentario.
(*) Ingresar el texto mostrado en la imagen



(*) Datos obligatorios


REVISTA EUROPEA DE HISTORIA DE LAS IDEAS POLĶTICAS Y DE LAS INSTITUCIONES PŚBLICAS es una revista académica, editada y mantenida por Servicios Académicos Intercontinentales S.L., Sitio alojado en Gunzenhausen, distrito de Weissenburg-Gunzenhausen,
Baviera, Repśblica Federal de Alemania. http://www.eumed.net/rev/rehipip/.
La revista dejó de depender de la Universidad de Mįlaga en noviembre de 2013.

Para cualquier comunicación, envķe un mensaje a mjpelaez@uma.es o seghiri@uma.es


Presidente del C.R.: Antonio Ortega Carrillo de Albornoz
Director: Manuel J. Pelįez
Editor: Juan Carlos Martķnez Coll

ISSN versión electrónica: 2174-0135
ISSN versión impresa: 2386-6926
Depósito Legal: MA 2135-2014

Nśmero actual
Presentación
Normas de Publicación
Hemeroteca
Consejo de Redacción
Evaluadores Externos
Otras Revistas de EUMEDNET
Servicios Academicos Internacionales > Eumed.net > Revistas > rehipip